Blootstelling op het werk
C1. Sommige werknemers worden iedere dag acht uur lang blootgesteld aan velden van 60 microT (sinusoïdale velden van 50 Hz). Bestaat er bij dit blootstellingsniveau een reëel medisch risico? Moet men in dit geval een specifieke medische opvolging voorzien? (Antwoord)
C2. Een arbeider-patiënt vraagt me of hij een risico loopt op zijn werk. Hij werkt minstens zes uur per week in een cabine die zich op een afstand van 8 meter van elektriciteitskabels van 150 kV bevindt. Kunt u mij zeggen wat ik aan deze patiënt kan zeggen? (Antwoord)
C3. Wij werken in de buurt van een transformator van 15 kV en onze computerschermen oscilleren af en toe. Wij zijn ongerust over de effecten op onze gezondheid, temeer daar onze werkgever geen metingen wil laten uitvoeren. Is er een wet die hem daartoe verplicht? (Antwoord)
C4. Wij zijn actief in de staalindustrie en gebruiken elektrische ovens met fusie die magnetische velden veroorzaken. Is het wenselijk zich te beschermen? (Antwoord)
C5. Moeten werknemers met een pacemaker voorzorgen nemen en vermijden in de buurt van hoogspanningslijnen en cabines te werken? (Antwoord)
C6. Op mijn werk kom ik in aanraking met verschillende stralingsbronnen: wifi voor het internet, een ander wifi-systeem voor het scannen van de goederen, interne draagbare telefoons (DECT), GSM met Mobistar en Proximus relaisstations in de winkel.. Kunnen we metingen laten uitvoeren teneinde eventuele maatregelen te nemen? Achter het gebouw loopt bovendien een hoogspanningslijn van 2 x 15.000 volt. Ik zou graag uw mening horen over deze situatie. (Antwoord)
Aarzel niet om, indien nodig,
contact met ons op te nemen.
C1. Sommige werknemers worden iedere dag acht uur lang blootgesteld aan velden van 60 microT (sinusoïdale velden van 50 Hz). Bestaat er bij dit blootstellingsniveau een reëel medisch risico? Moet men in dit geval een specifieke medische opvolging voorzien? 
Hoewel het hier om een relatief belangrijke blootstelling gaat ten opzichte van de omgevingsblootstelling van de algemene bevolking (tot 200nT in woningen die zich niet in de buurt van hoogspanningslijnen bevinden en voor metingen die werden uitgevoerd op afstand van elektrische apparaten in werking), zelfs voor mensen die rechtstreeks onder hoogspanningslijnen wonen, moeten we hier vermelden dat deze intensiteit helemaal conform de huidige aanbevelingen is wat de blootstelling van arbeiders betreft. De internationale aanwijzingen van "International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection" (ICNIRP) bedragen 1000 µT voor arbeiders per werkdag (8 uur gemiddeld). Deze intensiteitswaarden zijn ook conform de voorgestelde aanbevelingen voor het publiek. Deze bedragen 200 µT (aanbevelingen van ICNIRP, 2010). Deze aanbevelingen zijn gebaseerd op de vastgestelde en acute effecten van de magnetische velden van 50-60 Hz.
Voor meer informatie over deze aanbevelingen verwijzen wij u naar onze rubriek "Normen".
Om te antwoorden op uw vraag over het reële medische risico voor professionele blootstellingen, zouden wij zeggen dat er - met uitzondering van elektronische implantaten (pacemakers,…) - niets werd aangetoond in verband met een risico voor de gezondheid. Bepaalde verslagen blijven dan ook vragen stellen rond kanker (en dan meer bepaald leukemie en hersentumoren), hoewel het aangetoonde risico zwak is en er hierover ook op professioneel vlak nogal wat verwarring bestaat. Het IARC (International Agency for Research on Cancer) klasseerde de magnetische velden met extreem lage frequentie onlangs in groep 2B, waarin de "mogelijke kankerverwekkende" omstandigheden voor de mens thuis horen (op basis van de kinderleukemie (0-14 jaar) en niet op basis van blootstellingen op het werk). De statische magnetische en elektrische velden, evenals de elektrische velden met extreem lage frequentie, worden in groep 3 geklasseerd - de groep met omstandigheden die niet klasseerbaar zijn wat hun kankerverwekkende karakter betreft.
Hierbij wordt ook aandacht besteed aan neurodegeneratieve ziekten (zijdelingse amyotrofische sclerose, ziekte van Alzheimer,…), maar hierover zijn momenteel te weinig gegevens beschikbaar.
Wat de werknemers betreft die aan elektromagnetische velden worden blootgesteld, houdt het NIEHS (National Institute of Environmental Health Sciences) in haar studie van 1998 rekening met de mogelijkheid van een risico op chronische lymfocytaire leukemie. Het IARC (International Agency for Research on Cancer) blijkt het daar in 2001 niet mee eens te zijn, wanneer het stelt:
"Er werd geen enkel samenhangend verband vastgesteld tussen de blootstellingen van volwassenen thuis of op het werk aan magnetische ELF-velden en de toename van het risico van kanker, van welk type dan ook." (CIRC/ IARC, Press Releases, 2002)
Geen enkel erkend organisme (ARAB - Algemeen Reglement op de Arbeidsbescherming, WGO,…) prijst een specifieke medische opvolging aan voor werknemers in de elektriciteitssector. Er dient nog verder onderzoek te worden verricht, onder meer op het vlak van de afscheiding van melatonine en dan meer bepaald een laag ijzergehalte in het bloed. Dit is in feite veeleer onderzoek dan een klassieke medische opvolging.
U hebt intussen ongetwijfeld al begrepen dat het om een complexe materie gaat, ondanks het feit dat er geen enkel effect werd vastgesteld bij werknemers die aan magnetische velden met deze grootte-orde van intensiteit worden blootgesteld. U kunt hierover nog meer informatie vinden op de volgende links:
- Het NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health) stelde een geheugensteun op voor het deel dat de werknemers rechtstreeks aangaat:
http://www.cdc.gov/niosh/docs/96-129/ - Bekijk ook de informatie en het standpunt van de WGO, die magnetische velden van 50 Hz rangschikt als zijnde "misschien kankerverwekkend voor de mens" (klasse 2B):
http://www.who.int/peh-emf/publications/facts/informationsheets/fr/index.html
http://www.who.int/peh-emf/publications/en/ - Bekijk ook het standpunt van de WGO in verband met het te volgen voorzorgsbeleid:
http://www.who.int/peh-emf/meetings/en/Lux_final_rapp_report.pdf
C2. Een arbeider-patiënt vraagt me of hij een risico loopt op zijn werk. Hij werkt minstens zes uur per week in een cabine die zich op een afstand van 8 meter van elektriciteitskabels van 150 kV bevindt. Kunt u mij zeggen wat ik aan deze patiënt kan zeggen?
Vóór we een antwoord kunnen geven op deze vragen, zouden we graag weten aan welke intensiteitsniveaus uw patiënt wordt blootgesteld. Op basis daarvan kan team ACE dan zijn blootstelling evalueren.
Wat de effecten van de blootstelling aan elektromagnetische velden op de gezondheid betreft, is het debat zeker nog niet afgesloten. Maar verschillende verslagen van experts die onlangs werden gepubliceerd, lijken allemaal in dezelfde richting te wijzen wat de risico's op kanker betreft.
Op onze site kunt u op de volgende pagina's nog meer informatie vinden: Om te lezen! (Lijst van verslagen en werken die online kunnen worden geraadpleegd).
U vindt op de site van de WGO ook geheugensteunen waarmee de WGO haar standpunt samenvat over de gezondheidseffecten.
U vindt er ook een samenvatting van het rapport van het International Agency for Research on Cancer, dat de kankerverwekkende risico's van elektromagnetische velden bij de mens heeft geëvalueerd.
Voor andere onderwerpen, zoals neurodegeneratieve ziekten, slaapstoornissen enz… is het onderzoek nog volop aan de gang.
C3. Wij werken in de buurt van een transformator van 15 kV en onze computerschermen oscilleren af en toe. Wij zijn ongerust over de effecten op onze gezondheid, temeer daar onze werkgever geen metingen wil laten uitvoeren. Is er een wet die hem daartoe verplicht?
In de buurt van een transformator bevinden zich elektrische en magnetische velden van 50 Hz. Men dient te weten dat computerschermen gevoeliger zijn voor magnetische velden dan de mens: 0,5 microTesla is soms voldoende om het beeld te doen bewegen. Bij volwassenen is het beneden 200 microTesla (de thans door het ICNIRP voorgestelde norm) zeer onwaarschijnlijk dat er een effect op de gezondheid zou zijn.
Een dergelijk probleem behoort tot de bevoegdheid van de preventieadviseur of de arbeidsgeneesheer van uw onderneming. Deze personen kunnen een analyse van de risico's laten uitvoeren en een laboratorium vragen metingen uit te voeren (zie de adressen van de bevoegde laboratoria). Als deze personen u niet kunnen helpen, kunt u zich tot de arbeidsinspectie wenden (www.meta.fgov.be).
Er is een Europese richtlijn die de blootstelling van werknemers aan elektromagnetische velden beperkt. Deze richtlijn werd evenwel nog niet opgenomen in de Belgische wetgeving en is dus nog niet van toepassing in België. Deze norm zal het verplicht maken een analyse van de risico's uit te voeren en de blootstelling te beperken. De richtlijn moet in de Lidstaten van de Europese Unie tegen 31 oktober 2013 geïmplementeerd zijn. Voor meer informatie over de inhoud van de Europese richtlijn, kunt u het volgende adres bezoeken: http://europa.eu/
De velden die uw computer verstoren zijn evenwel van veel lagere dichtheid dan de niet te overschrijden waarden voorzien door de Europese richtlijn (500 microTesla voor het magnetische veld en 10 kV/m voor het elektrische veld).
U dient ook te weten dat nieuwe schermen doorgaans minder gevoelig zijn aangezien men de elektronische gedeelten thans beter kan beschermen tegen dit soort storingen (zie ook vraag A3).
C4. Wij zijn actief in de staalindustrie en gebruiken elektrische ovens met fusie die magnetische velden veroorzaken. Is het wenselijk zich te beschermen?
Het is duidelijk dat inductieovens tot een blootstelling aan relatief sterke magnetische velden kunnen leiden. Het is dus noodzakelijk een analyse van het risico te laten uitvoeren en metingen te doen (meer informatie?) van de elektrische en magnetische velden teneinde binnen de grenzen van de richtlijn 2012/11/UE (tot wijziging van de richtlijn 2004/40/EG) te blijven. Deze nieuwe Europese richtlijn is bedoeld om de blootstelling van arbeiders aan deze velden te beperken en moet in de Lidstaten in 2008 geïmplementeerd zijn.
Naast de tekst van de richtlijn, vindt u hieronder enkele sites die u informatie over dit onderwerp kunnen geven:
- Tekst van de richtlijn: Directive 2012/11/EU van het Europese Parlement en de Raad op 19 april 2012, betreffende de minimale voorschriften voor veiligheid en gezondheid met betrekking tot blootstelling van werknemers aan de gevaren als gevolg van fysische agentia (elektromagnetische velden).
- WGO EMF project: vademecum en tekst in het Frans of meertalig en aanbevelingen in de verschillende landen.
- Pagina "Normen" van de site van het BBEMG.
C5. Moeten werknemers met een pacemaker voorzorgen nemen en vermijden in de buurt van hoogspanningslijnen en cabines te werken?
Op de eerste plaats moet gezegd worden dat de huidige richtlijnen en/of aanbevelingen (EU, ICNIRP, ACGIH) geen rekening houden met personen met een pacemaker.
Technisch dient men te weten dat pacemakers ingesteld in bipolaire modus veel minder gevoelig zijn voor velden dan pacemakers in unipolaire modus (de instelling van de gevoeligheidsdrempel speelt eveneens een rol).
Pacemakers (unipolair ingesteld) kunnen verstoord worden door van elektrische velden van geringere intensiteit dan voorgesteld door de richtlijnen en aanbevelingen, soms 2 kV/m. Om een voldoende veiligheidsmarge in acht te nemen, zouden dragers van dit soort pacemaker moeten vermijden zich in een zone te bevinden waar het elektrische veld groter is dan 1,5 kV/m.
Op bepaalde plaatsen kan het elektrische veld rond hoogspanningslijnen groter zijn dan 1,5 kV/m. Maar men dient voor ogen te houden dat de dichtheid van het veld varieert volgens de configuratie van de lijn, de spanning en de afstand tot de lijn.
Ten aanzien van magnetische velden werd voor bipolaire pacemakers met een gevoeligheidsdrempel hoger dan of gelijk aan 2 mV, bij velden tot 100 microTesla geen enkele interferentie waargenomen. In de studie van Souques et al. (2004) werd ongeveer 3% van de pacemakers tijdelijk verstoord door magnetische velden, maar nooit bij intensiteiten lager dan 45 microTesla dat beschouwd kan worden als de drempel voor mogelijke verstoring van een pacemaker met unipolaire instelling (op één van de hartkamers of op beide).
In de praktijk is het maximale magnetische veld onder een hoogspanningslijn (gemeten rekening houdend met de wettelijke veiligheidsafstanden) altijd lager dan 50 microTesla.
Samenvattend, volgens Souques et al. (2004)
"Met de huidige pacemakers, ingesteld in bipolaire modus met een gewone ventriculaire gevoeligheid (doorgaans 2 mV), is het gevaar voor interferentie vrijwel onbestaande voor normaal voorkomende graden van blootstelling. Pacemakers in unipolaire modus of met een grotere gevoeligheid zijn meer onderhevig aan interferenties. (...) Het verdiend aanbeveling geen kleine motoren (van het type knutselwerktuigen, boormachine) in de onmiddellijke nabijheid van de omhuizing van de pacemaker te gebruiken."
We wijzen er nog op dat unipolaire pacemakers bij een nieuwe implantatie steeds minder gebruikt worden. Daarentegen gebeurt het dat men de pacemaker verwisselt, als de batterij uitgeput is, zonder de sondes te wijzigen die in het verleden werden geïmplanteerd. In de praktijk werden tot dusver geen accidenten of incidenten beschreven als gevolg van de doorgang van een patiënt met een pacemaker onder hoogspanningslijnen. Het zou problematischer kunnen zijn onder de lijn te blijven staan, als de persoon een stimulator heeft in unipolaire modus met hoge gevoeligheid (< 2 mV).
Voegen we hier nog aan toe dat storingen van een pacemaker niet zo gevaarlijk zijn als men zich zou kunnen indenken, aangezien het apparaat snel zijn eigen ritme herstelt. In de meeste gevallen is de drager van de pacemaker zich zelfs niet bewust van een dergelijke verstoring.
Wij bevelen u aan uw cardioloog te vragen welk soort pacemaker bij u werd gebruikt, evenals de programmering en de graad van immuniteit voor elektrische en magnetische velden. Met deze aanwijzingen zal de arbeidsgeneesheer in staat zijn de werknemers informatie te geven.
Souques M, Magne I, Lambrozo J. Implantable cardioverter defibrillator and 50-Hz electric and magnetic fields exposure in the workplace. Int Arch Occup Environ Health, 2011 Jan;84(1):1-6 (pdf).
Souques M, Magne I, Trigano, A., Franck, R., Héro, M., Nadi, M., Audran, F., & Lambrozo J. Implants cardiaques et exposition aux champs électromagnétiques 50 Hz en environnement professionnel. Archives des Maladies Professionnelles et de l'Environnement, 2008, 69:547-552. (pdf).
Hocking B., & Hansson Mild K. Guidance Note: Risk Management of Workers
With Medical Electronic Devices and Metallic Implants in Electromagnetic Fields. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics (JOSE), 2008, Vol. 14, No. 2, 217–222. (pdf)
Souques, M. Influence des champs électromagnétiques non ionisants sur les dispositifs cardiaques médicaux implantables. La Presse médicale, 2004 Dec 18; 33(22):1611-5.
C6. Op mijn werk kom ik in aanraking met verschillende stralingsbronnen: wifi voor het internet, een ander wifi-systeem voor het scannen van de goederen, interne draagbare telefoons (DECT), GSM met Mobistar en Proximus relaisstations in de winkel.. Kunnen we metingen laten uitvoeren teneinde eventuele maatregelen te nemen? Achter het gebouw loopt bovendien een hoogspanningslijn van 2 x 15.000 volt. Ik zou graag uw mening horen over deze situatie.
In Wallonië kan de cel ‘Elektromagnetische velden’ van het ISSeP de volgende metingen uitvoeren:
- elektrische en magnetische veldenafkomstig van elektriciteitstransmissie- en –distributienetten en ook van industriële installaties zoals vlamboogovens, inductieovens, ...
- elektromagnetische velden uitgestraald door de zendantennes van telecommunicatiesystemen, mobiele telefonie, radio of tv, …
Deze controles worden uitgevoerd in het kader van de arbeidsgeneeskunde, op vraag van bedrijven, gemeenten, administraties, … Onder bepaalde voorwaarden zijn ze gratis voor mensen die in de buurt van zendantennes wonen (http://www.issep.be/files/files/ELECTROMAGNETISME/mesures_a_la_demande_de_riverains.pdf).
In Vlaanderen kunnen de metingen worden aangevraagd bij het “Departement Leefmilieu, Natuur en Energie “ van de Vlaamse Regering (www.lne.be). U vindt het aanvraagformulier op het volgende adres:
http://www.lne.be/themas/milieu-en-gezondheid/zendantennes/aanvraag_stralingsmeting
Voor metingen in de buurt van hoogspanningslijnen verwijzen wij ook naar de vragen A1 en A2. Daar vindt u de contactgegevens van de bevoegde diensten bij Elia (transmissienetbeheerder) en van een contactpersoon bij de BBEMG
Latest update on 06/03/2013
Aarzel niet om, indien nodig,
contact met ons op te nemen.